Böyle bir baþlýðý neden seçtim? Birkaç ay önce, gri bir Alzas sabahýnda kendi ülkeme doðru yola çýktým.

Ama aslýnda “ülke” kavramý, hiçbir anlam ifade etmiyor; bir genellemenin ötesine geçemiyor. Bazen de soyut bir kavram olarak karþýmýza çýkýyor. “Kendi ülkemizden” bahsederken, aslýnda tanýdýðýmýz ve gördüðümüz bazý yerler ve manzaralarý dile getiriyoruz. Bir þehri, bir mahalleyi konuþuyor, bir deniz kýyýsýný anlatýyoruz... Ayný zamanda bizim için deðerli olan bazý kadýn ve erkeklerden bahsediyoruz... Ve belki de aþklardan, dostluklardan ya da kalp kýrýklýklarýndan...

Bu gri Alzas sabahýnda benim gittiðim yer, size yukarýda “kendi ülkem” olarak bahsettiðim yer deðildi. Tam tersine bana tamamýyla yabancý bir yerdi ve oraya vardýðým günden ordan ayrýldýðým güne kadar kendimi orada bir ziyaretçi gibi hissettim. Aslýnda bu yerde sadece askerlik hizmetimi yerine getirmek için bulunuyordum.

Ve bu yerde, Ýran sýnýrýnýn hemen yanýbaþýnda, kutsal Aðrý Daðý’na bir adým mesafede, kendimi bir hastanede psikiyatri uzmaný olarak gece gündüz demeden çalýþýrken buldum ve bu hizmetim süresince insanlarýn içinde yaþadýklarý, savaþtýklarý, yaralandýklarý ve bazen de hayatlarýný kaybettikleri koþullarý gördüm ve bu tür olaylara tanýklýk ettim... Kendimi ne bu geliþmiþlikten uzak ortama, ne bu þehre ne de on yýlý aþkýn bir süredir Kürtler ve Türkler arasýnda süregelen bu isimsiz savaþa ait hissediyordum.

Önceden belirlenmiþ bir süre için zorunlu bir ziyaretçi olmak, kendi kiþisel ortamýmýn ve zamanýmýn dýþýnda bir yerlerde bulunmak... Bu durumu - halen oradayken - “hayatýmda açtýðým bir parantez” olarak nitelendirdim.

Bu akþam bu parantezi tekrar açma giriþimimin nedeni, size bu kendi kaderine terk edilmiþ bölgede tanýk olduðum travmatik nevroz görülen bazý vakalardan bahsetmek...

Ayný zamanda hergün hastalarýmýzda karþýlaþtýðýmýz parantezleri sizinle paylaþmak... Kimi sonsuza dek açýlmýþ ve bir daha asla kapanmamýþ, hayatý kocaman bir “parantez” haline dönüþtürmüþ, kimi de içerisinde birçok detay barýndýran bir sohbet sýrasýnda týpký topraktan çýkan mantarlar gibi bir anda beliriveren parantezlerden konuþmak... Onlarý gün ýþýðýna çýkarmak için bütün zamanýný harcayan sahipleri için bile gizli kalmýþ ve saklanmýþ parantezlerden söz etmek... Bu akþamki konumuz, travmalý kiþinin hayatýnda açtýðý parantez; insanýn birgün kendini pek çok þekli bulunan dehþet ve öfke yüzünden bazen sonsuza dek acý çekmek için küçük bir hücreye hapsolmuþ olarak bulmasý ve bu küçük hücredeyken yine de demir parmaklýklar arasýndan dýþarýya bakmaya devam etmesi... hayatýn, insanýn kendi hayatýnýn, artýk son derece ulaþýlmaz ve eriþilmez olmasý...

Bu seminer boyunca amacýmýz bu tür bir mecazi anlatýmýn ötesine geçmek ve “travmatik nevroz” adý verilen bu durumun nüksetmesinin sebeplerini anlamak olduðundan, sunumuma, yapmýþ olduðum mecaz yoluyla çizdiðim görüntü çerçevesinde, halen yeterince bilinmeyen bu alan içerisinde kendimi doðru bir noktaya yerleþtirmeme yardýmcý olmasýný umduðum birtakým sorularla baþlamaya çalýþacaðým. Þahýs tarafýndan iþlenen suç nedir? Eskiden iþlenmiþ bir suç mu, yoksa yeni iþlenen bir suç mu söz konusudur? Ortada gerçekten üstünde konuþmaya deðer bir suç var mýdýr?

Ýnsanýn içerisinde hapsolduðu bu duvarlarý kim inþa etmektedir ve bu duvarlarýn iþlevi nedir? Bu duvarlar içine hapsolmuþ kiþinin kendi çektiði acý ve bu acýnýn temelinde bulunan dehþet ve öfke arasýnda ne gibi bir iliþki vardýr? Þimdi bu sorulara cevap bulabilmek için klinik vakalarýmýza bir göz atalým...

Klinik vaka (1)

Bu vakamýzda, “asabiyet” þikayeti ile kendiliðinden hastaneye baþvuran genç bir subay (asteðmen) söz konusu ve bu asabiyet hali 15 günden bu yana devam etmekte. Peki bu genç subay asabiyet demekle ne kastetmek istiyor?

Kendisine soruyorum ve bana, evine ve oraya arabayla 15 dakika mesafede bulunan askeri karakola PKK tarafýndan gerçekleþtirilen eþzamanlý saldýrýlar sonucunda yaralandýðý geceden bu yana çevresine karþý çabucak sinirlenme eðilimi içerisinde olduðunu ve zaman zaman da bu sinirlilik halinin önemsiz sebeplere dayandýðýný; ayrýca üslerinden aldýðý emirlere tahammül edemediðini söylüyor. Bütün bunlarýn da tamamýyla akýl dýþý ve mantýksýz olduðunu düþünüyor.

Saldýrý sýrasýnda, ilk çocuklarýna iki aylýk hamile olan eþinin ve onun bir arkadaþýnýn da evde bulunduðunu söylüyor ve onlar için, kendi için olduðundan çok daha fazla endiþendiðinin de altýný çiziyor. Hemen ardýndan da daha önce pek çok kez PKK ile çatýþmaya girdiðini ya da PKK tarafýndan yapýlan saldýrýlara maruz kaldýðýný; ancak, ilk kez kendini yapayalnýz hissettiðini de ekliyor. Öte yandan, atýlan roketlerin ve kurþunlarýn sayýsýndan hareketle, 20 kadar teröristle karþý karþýya olduðu þeklinde bir çýkarým yaptýðýný dile getiriyor. Daha sonra bana, teröristler evin kapýsýný kýrmaya çalýþýrken kendilerini nasýl savunduklarýný ve bu mücadele sýrasýnda yine de hemen yakýnlarýnda bulunan askeri karakoldan yardým gelmesini nasýl sabýrsýzlýkla beklediklerini anlatýyor. Ancak bu umutsuz bekleyiþ sýrasýnda bir an aklýna arkadaþlarýnýn bulunduðu bu karakolun da saldýrýya uðramýþ olabileceði ve belki de arkadaþlarýnýn artýk hayatta olmadýðý geliyor. Ancak daha sonra, bu düþüncenin doðru olmadýðý ortaya çýkýyor; çünkü söz konusu subayýn saldýrýya uðradýðý gece, karakola herhangi bir saldýrý düzenlenmiyor ve arkadaþlarýndan ölen ya da yaralanan olmuyor. Bu saldýrýnýn hemen ardýndan, eþini bölgeden mümkün olduðunca uzaða, kayýnvalidesinin evine göndermeye karar veriyor. Subayýmýzýn asabiyet hali, hemen hemen eþinin ayrýlmasýyla birlikte ayný zamanda ortaya çýkýyor. Kendi evinde yalnýz baþýna kalmaya daha fazla tahammül edemeyerek, gecelerini karakolda geçirmeye baþlýyor; ancak bu deðiþiklik, onun durumunu düzeltmek yerine daha da kötüleþtiriyor. Öncelikle moral bozukluðu ve sürekli bir yorgunluk ve halsizlik görülüyor. Bunu takiben, uyku ile ilgili sorunlar baþ gösteriyor. Uykuya dalmayla ilgili basit zorluklarla baþlayan sorunlar, saldýrýyý takip eden ikinci günde kabuslar þeklinde ortaya çýkýyor. Bu kabuslarda, subayýmýz, evin kapýsýnýn teröristler tarafýndan kýrýlmaya çalýþýldýðýný görüyor ve her seferinde tam kapý kýrýlacakken uyanýyor.

Klinik vaka (2)

Bir baþka genç subay da yaklaþýk bir aydan beri süregelen halsizlik ve yaþama zevki ve isteðini kaybetme þikayetiyle polikliniðe baþvurdu. Her þeyin kaybolduðu yönünde bir izlenime sahip. “Her þeyi kaybettim” derken basit bir “her þeyden” bahsetmiyor; bütün hayatýnýn yitip gittiðini ifade ediyor. Hayat anlamsýz...boþ...hayat kocaman bir “hiç”... Yüzünde büyük bir üzüntünün izleri var... Yavaþ yavaþ ve büyük çaba sarf ederek konuþuyor...

Yarým saatlik bir görüþmenin ardýndan, kendi hayatýyla ilgili bazý bilgilerden baþka bir þey elde edemedim: dört yýldýr evli; ancak, bir süredir eþi kendisine bir yabancýymýþ gibi geliyor. Subayýn eþi, bölge dýþýnda bulunan bir þehirde, 3 yaþýndaki oðullarýyla birlikte, ailesinin evinde yaþýyor. Hastamýz, üç yýldýr orduda görev yapýyor ve bu yýl bölgedeki üçüncü ve son yýlý. Orduda çalýþmaktan zevk alýyor; ancak, hastalandýðýndan bu yana bu meslek için uygun yapýda olmadýðýný düþünüyor. Örnek olarak bana her gece açýk havada daðlýk bir arazide pusuya yatma konusunda yeterli kapasiteye sahip olmadýðýný söylüyor ve yine de bunu yaz baþýndan bu yana birliðiyle birlikte yaptýðýný dile getiriyor. Hastanýn tutuk ve takatsiz halini göz önünde bulundurarak ve ofisimin önünde bekleyen on kadar hastayý da dikkate alarak, ona hastaneye yatmasýný teklif ettim ve hiç itiraz etmeden bunu kabul etti. Hastaneye yattýðý ilk günlerde, hastanýn durumu her ne kadar sabit bir hal alsa da, yapýlan tedaviye direnç gösteren uykusuzluk sendromu nedeniyle oldukça rahatsýz geceler geçirdiði konusunda hiç durmadan þikayet ediyordu.

Dördüncü görüþme sýrasýnda, kendisine uyku sorunuyla ilgili daha ayrýntýlý sorular sordum: Örneðin, uykusuzluk ilk kez ne zaman ortaya çýktý? Kýsmi bir uykusuzluk mu, yoksa tam bir uykusuzluk mu söz konusu? Kötü rüyalar görüyor mu?.. Cevap verirken tereddüt ettiðini gördüm... Koltuðunda sürekli hareket ediyordu ve güçlükle konuþuyordu ve gözlerini benden kaçýrmaya çalýþýyordu... Konuþmasý kýsa ya da uzun aralýklarla sürekli kesintiye uðruyordu...

Ayný zamanda, bir ay önce daðda pusudayken, birliðinin pusuya düþürüldüðünü öðrendim. Açýlan ilk ateþ sonucunda, hemen yanýbaþýnda bulunan bir asker baþýndan “vurulur vurulmaz” hayatýný kaybetmiþ. Yüzü kan içerisinde kalmýþ. Kendini emniyete aldýðý yerde, hastamýz, baþka iki askerin daha yardým istediðini duymuþ. Malesef, þafak vaktibe kadar susmayan kurþunlar nedeniyle yerinden kýmýldayamamýþ... Gün aðardýðýnda, o iki askerin cesedini bulmuþ.

Sonunda, gözyaþlarý içinde, böyle bir görüntüyü kimsenin hafýzasýndan silemeyeceðini tekrar tekrar dile getirdi. Aslýnda hastamýz, kanlar içerisinde kalan o yüzü ve diðer iki askerin acý dolu yardým çaðrýlarýný unutmanýn insanlýktan çýkmakla ayný þeyi ifade ettiðini düþünüyor... Bu olanlarý unutamadýðýmýzda da, kendimizi bir zamanlar olduðumuz kadar iyi hissedemeyeceðimiz de açýk bir gerçek... Bu nedenle, bugün artýk her þeyin farklý olduðunu, her þeyin yitip gittiðini açýk ve net bir þekilde dile getiriyor...

Klinik vaka (3)

Bir gece, nöbetim sýrasýnda beni ortopedi servisinden çaðýrdýlar. Çaðýrýlmamýn sebebi, yaklaþýk yirmi gündür çeþitli yaralanmalar ve sað ön kol kemiðinde meydana gelen bir kýrýlma nedeniyle hastanede yatan bir hastanýn uykusuzluk þikayetleriydi.

Hastanýn yanýna gittiðimde, kendisini biraz rahatsýz hissettiðini; ancak yaþadýðý sorunun herkesin düþündüðü gibi yaralanmýþ olmasýndan kaynaklanmadýðýný, tam tersine uyuyamadýðý için rahatsýz olduðunu açýk ve net bir þekilde dile getirdi. Kendi cümleleriyle: “Uyku uyumayý unuttum” dedi...

Yarasýyla ilgili olarak, kendi kurþunuyla yaralandýðýný ve kurþunlardan birinin ön koluna isabet ettiðini söyledi. Daðda PKK militanlarýyla sýcak çatýþma içine girdiklerini ve birliðinin görevinin bu teröristleri kuþatmak olduðunu söyledi... Tam bunlarý söylerken, bir saniye için durakladý... Daha sonra yeniden konuþmaya baþladý ve bana nasýl aniden tüfeðinin tetiðine bastýðýný ve kendini yaraladýðýný anlattý.

Duraksadýðýný görünce ve olaylarý daha da açýklýða kavuþturmak için, yanýna geldiðimde uyuyamamasýnýn yaralanmýþ olmasýndan kaynaklanmadýðýný ýsrarla vurguladýðýný ona hatýrlatmak suretiyle, bu þansýz olayla “uyku uyuyamamasýnýn” arasýnda ne gibi bir baðlantý olduðunu sordum.

Oldukça þaþýrtýcý bir þekilde sakinleþti ve bana kendisini derinlemesine etkileyen bir olayý anlattý. Aslýnda, bu yaþadýðý kazadan hemen önce, birliðinde görevli baþka bir arkadaþý da mayýna basarak hayatýný kaybetmiþ. Arkadaþýnýn ölü bedeninin görüntüsü, parçalanmýþ elbiseleri, yaralarýndan ve özellikle de yüzünden akan kanla o zamandan beri gece gündüz demeden sürekli kafasýnda ve bunu düþünmekten kurtulamamýþ.

Askerliðini bitirmesine bir ay kadar kalmýþ; ancak, bundan artýk hiçbir zevk almýyor; zira artýk hayat onun gözünde bütün çekiciliðini kaybetmiþ. O zamandan beri kafasýnda sadece tek bir düþünce var: eþine ve üç yaþýndaki kýzýna dönmek ve mümkün olduðunca uzun bir süre için kendini eve kapatmak.

Klinik vaka (4)

Bu vakamýzda ise 18 yaþýnda bir asker söz konusu ve kendisi yaklaþýk bir ay önce bölgeye gelmiþ. Çevresiyle iliþki kurmakta yaþadýðý zorluklar ve içine kapanýklýðý nedeniyle komutaný tarafýndan hastaneye gönderilmiþ.

Ýlk görüþmemizde hastamýz oldukça gergin ve kapanýk bir görüntü çizdi. Sorularýma yalnýzca çok kýsa cevaplar veriyordu. Ancak bu tutumu, hýzlý bir þekilde akýcý bir diyaloða dönüþtü ve bu sayede askere alýndýðýndan beri yaþadýðý çeþitli sorunlara deðinebildik (sanýrým tutumundaki bu deðiþiklik ona konuþmamýzýn hemen baþýnda söylediðim benim bir asker olmadýðým gerçeðiydi).

Ayrýca karakolda meydana gelen olaylarýn sorumluluðunu kabul ettiðini söyledi. Diðerlerine karþý sakin ve nazik davranma konusunda çaba gösterdiðini; ancak, bazen bütün kontrolünü kaybettiðini ve üzücü hareketlerde bulunduðunu sile getirdi. Aðabeyi bir kaza geçirdiðinden bu yana birkaç aydýr süregelen bu durum, son bir kaç haftadýr daha da kötüye gitmiþ.

Ondan bu kazayla ilgili daha fazla ayrýntý anlatmasýný istiyorum. Bana, aðabeyinin banyoda bir gaz kaçaðý nedeniyle zehirlendiðini söylüyor. Annesi, oðlunun banyoda normalden daha uzun bir süre kalmasýndan dolayý endiþeleniyor ve pek çok kez oðluna seslenip cevap alamayýnca da diðer oðlundan gidip aðabeyine bir bakmasýný istiyor. Küçük kardeþ, aðabeyine ulaþabilmek için banyonun kapýsýný kýrmak zorunda kalýyor ve kapý açýldýðýnda aðabeyini yerde çýplak bir þekilde “cam gibi olmuþ gözlerle” yatarken buluyor. Bana, “Öldüðünü zannettim; deliye dönmüþtüm ve ne yaptýðýmý bilemez bir haldeydim...” diyor.

Hastamýzým mizacýndaki deðiþiklik aðabeyinin eve dönmesiyle baþlamýþ. Sürekli bir endiþe halinde olan hastamýz, artýk aðabeyinin yanýndan kýsacýk bir süreliðine ayrýlmasýna bile dayanamaz duruma ve sürekli olarak yanýnda kalmasýný talep eder bir hale gelmiþ... O zamandan bu yana, aðabeyi ne zaman yanýndan ayrýlsa, banyoda gördüðü o görüntü bütün aklýný meþgul ediyor ve bundan kurtulamýyormuþ. Dahasý, gördüðü kabuslar da durumunu daha da kötü bir hale getirmiþ.

Kazadan yaklaþýk bir ay sonra, bu sorunlarý nedeniyle bir doktora gitmiþ. Doktor kendisine antidepresan bir ilaç yazmýþ ve tepkisel depresyon teþhisini koymuþ.

Yorumlar

Bütün bu vakalar, travmatik nevrozun ana karakteristik özelliklerini yansýtmaktadýr. Ancak, bu tür bir klinik vakanýn üzerinde þekillendiði bu söz konusu alaný sosyal, psikolojik ve varoluþçu açýlardan anlayabilmek için incelenmesi gereken baþka ortak noktalara da sahiptirler.

Ýlk olarak, bana göre, en alýþýlagelmiþ zevklerden bile yoksun kalan bu insanlarýn sürekli olarak içerisinde yaþamak zorunda olduklarý ortamýn sahip olduðu özel þartlarý ele almak gerekmektedir: aile hayatýnýn olmamasý ya da yetersiz oluþu, iþ dýþý iliþkilerin neredeyse hiçbir þekilde bulunmamasý, askeri hiyerarþi ve emirler, sürekli olarak düzenlenen askeri operasyonlar, pusular, saldýrýlar ve karþý saldýrýlar... Kýsa sürede bir zorunluluða dönüþen ve hayati bir konu olan bir gruba ait olma ya da yalnýzca gruba aidiyet sayesinde var olma ihtiyacý... ve bütün bunlara bireysel özelliklerin tamamen ortadan kalkmasý pahasýna katlanýlmasý! O ortam içerisinde bulunan hiçkimsenin iyi ve kötü arasýnda kesin ve katý çizgiler çekmek dýþýnda herhangi bir dünya görüþü yansýtmayan ortak askeri söylemin dýþýna çýkamamasý ve çýkmasýnýn da yasak olmasý.

Belki de bu ayrým, muhtemel bir tehlikenin baþ göstermesi karþýsýnda yaþayan ognanizmanýn bir tepkisi olarak biyolojik yollarla belirlenen anlýk bir süreçten kaynaklanmaktadýr. Organizma, tehlike karþýsýnda kurtuluþunu bu kitle ve grup içerisinde aramaktadýr (bu örneðe, hayvanlar arasýnda sýkça rastlanýr); ancak, bu ayrým, ayný zamanda ve özellikle sosyal alanýn kanunlarýna baðlý bir süreçten de kaynaklanmaktadýr. Bu sosyal alan, içerisinde provokasyon, gerçeðin saptýrýlmasý, önyargýlarýn yatýþtýrýlmasý, efsanelere, inançlara, ideallere yeniden deðer biçilmesi ve kullanýlmasý gibi konular açýsýndan her þeyin ideolojik olarak yasal olduðu bir alandýr... Buradaki tek amaç da bireyi yeniden þekillendirerek kendisini “gönüllü olarak” grubun hizmetine adamasýný saðlamaktýr. Bundan dolayý, birey, birbirine zýt iki kutup arasýnda seçim yapmak zorundadýr veya tercihini ne yönde kullanacaðýný bilmelidir: kahraman mý yoksa ödlek mi, iyi bir yurttaþ mý yoksa kötü bir yurttaþ mý, korkusuz bir savaþçý mý yoksa korkak bir barýþ yanlýsý mý...

Bu tür þartlar altýnda, bireyin, tüm gerçekliði ideal hale getirilmiþ bir konuma indirgeyen bu ideolojik söylemin etkisini hissetmesi son derece normaldir. Bu etkiyi hissederken bireyin içinde bulunduðu ruh hali, eski çatýþmalarýn, histerik ve endiþe unsurlarý taþýyan belirtiler veya kiþilik sorunlarý gibi çeþitli þekillerde yeniden su yüzüne çýkmasýna olanak vermektedir...

Bütün bunlarla birlikte, bu özel ortamýn travmatik nevrozun geliþiminde belirleyici bir etki yapýp yapmadýðýyla ilgili sorumuza halen cevap aramaktayýz. Travma öncesinde, dýþ kaynaklý aþýrý gerilimlere baðlý kiþilik zayýflamasý nedeniyle ortaya çýkmýþ ya da önceden varolan nevrotik kiþilik özelliklerinden kaynaklanan bir kýrýlganlýk söz konusu olsa bile, yine de bunu kiþinin konuþmalarýndan çýkarmak oldukça zordur. Aslýnda, travmaya sebep olan olaya yeniden deðinmek söz konusu olduðunda yeterli derecede detaylandýrýlabilen bu konuþma, baþka bir konuya geçiþ yapmak için ait olduðu çerçeveden çýkarýldýðý anda zenginliðini kaybetmekte ve hatta oldukça verimsiz ve fakir bir hal almaktadýr. Hasta, geçmiþte yaþanan olaylara çok az önem vermekte, eþinden, çokcuklarýndan, iþinden veya en basiti kendi günlük hayatýndan neden bahsetmek zorunda olduðunu anlayamamaktadýr. Geçmiþteki bir olayý hatýrladýðýnda veya geleceðe yönelik bir þeyler düþündüðünde, bunu acý çekerek ve hatta bazen de büyük bir üzüntü içerisinde yapmakta veya bütün bunlarýn anlamsýz ve saçma olduðunu düþünmektedir. Burada, birkaç yýldýr müþaade altýnda bulundurduðumuz hastalarýmýzdan birinin hayatla ve diðer insanlarla ilgili sözlerini, daha doðrusu düþüncelerini dile getirmek istiyorum: “karýnca gibi bir oraya bir buraya gelip giden insanlar... bu dünya üzerinde bulunma nedenimizi ve varoluþ amacýmýzý bilmediðimiz halde neden halen bu kadar çalýþýyoruz ve eðer bir gün öleceksek, neden doðuyoruz...”

Hayatýn anlamýný yitirmesi !

Hayat “anlamsýz”, “boþ” ve bütün çekiciliðini yitirip bir “hiç” haline geldi! Hikayelerini size kýsaca anlattýðým dört hastanýn söyledikleri buydu. Zaten incelediðimiz diðer vakalalarýn büyük çoðunluðunun dile getirdiði þeylerle paralel þeyler söylüyorlardý; sanki hayatýn baþka bir yönünü tanýmýþçasýna, baþka bir gerçekliðin farkýna varmýþçasýna... Öyle bir gerçeklik ki bu, hayatlarýnýn önceki döneminden daha gerçek. Ve bu döneme zorunlu olarak geçiþ yapmýþlardý; bu geçiþ de baþlarýndan geçen þanssýz bir olay yüzünden, onlarý ölüme yaklaþtýran bir deneyim nedeniyle meydana gelmiþti. Dahasý bu deneyim, yalnýzca hastalar tarafýndan deðil, herkes tarafýndan istisnai, þiddetli ve olaðandýþý bir deneyim olarak nitelendiriliyor. Eðer travmaya sebebiyet veren olayda bizim hayal gücümüzün ötesine geçen bir þeyler olduðu fikrini kabul edersek, bu durumda görecelik kavramýnýn yalnýzca her bir kiþinin tepkisine iþaret etmekte olduðu sonucuna varýrýz. Eðer hayal etme yetimiz yoksa, bunun nedeni bizi kendi sonumuzu hazýrlamaya iten, tamamýyla kendi yýkýmýmýza sebep olan, akla hayale gelmeyecek bir yokoluþa bizi götüren travmanýn anlamsýzlýðýdýr... Bu, zaman ve mekan aralýðýnda ölümün bize yaklaþmasý ve bu beklenmedik yaklaþmanýn yarattýðý þaþkýnlýktýr. Ayrýca, bu durumun istisnai ve olaðandýþý özelliði, bu travmaya bir anlam vermeyi çok zor ve hatta imkansýz hale getirmektedir. Kiþinin içerisinde bulunduðu uyarýlmanýn geriye dönük kontrolü amacýyla bir hatýranýn zorunlu olarak tekrar edilmesi, travmatik nevrozda iþte bu yüzden sürekli olarak baþarýsýzlýkla sonuçlanmaktadýr.

Aslýnda burada “hatýra” kelimesini kullanmak doðru deðil. Zira bu kelime, genellikle ve özellikle de hastalýðýn baþlangýcýnda, yalnýzca kiþinin bilincinde istemese de yer eden bir görüntüyü, bir resmi ifade etmektedir: örneðin “zorlanan kapý” ya da “acý dolu sesler eþliðinde ölen kiþinin kanlar içindeki yüzü” veya “kardeþin banyodaki cam haline gelmiþ gözleriyle bakýþý”...

Görmüþ olduðu bu manzaradan baþkalarýna bahsetmenin imkansýzlýðý; belki de bu manzarayý tasvir etmek için kelimelerin kifayetsiz kalýþý ya da kiþiyi çepeçevre saran piþmanlýk, utanç veya suçluluk duygusu. Bu rahatsýz edici sahneyi unutmak, sonsuza dek silip kurtulmak... Ýþte bütün bunlar hastanýn yapmak istediði ya da yapmak istediðini söylediði þeyler...

Bu manzara, ayný zamanda hastanýn hayatý algýlayýþýný deðiþtiriyor: “olaydan önce” ve “olaydan sonra” þeklinde ikiye ayýrýyor hayatý. Olaydan önceki hayatýnda kiþi geçmiþini hatýrlarken hiçbir korku, güçsüzlük, çatýþma ya da gerilim hissetmiyor... Halbuki olaydan sonraki hayatýnda, kiþinin geçmiþe dönük anýlarý, anlamsýz, cansýz ve çekicilikten uzak yaþanmýþlýklar haline geliyor ve gelecek konusunda da hiçbir þeyin öngörülemeyeceði mutlak bir boþluk hissi kiþiyi sarýyor...

Hasta kendisini baþka bir zaman ve mekana hapsolmuþ bir þekilde buluyor. Travmanýn ortaya çýkardýðý zaman ve mekan. Bu yeni zaman ve mekanda yalnýzca hastanýn kendisi ve “diðer kiþi” diye tabir ettiðimiz saldýrgan bir unsur bulunuyor (mesela vakalarýn birinde kiþiyi sýkýntýda býrakan soru þu: kapýnýn arkasýnda ne var?); ister görünür ister görünmez, isterse de çok eski bir arzunun gerçekleþtirildiðini gösterircesine kesilmiþ, parçalanmýþ ve hatta yok edilmiþ cesedi mumyalanmýþ bir ölü olsun (iþte Oedipus kompleksi, kendini kimle özdeþleþtireceði konusunda yaþanan kararsýzlýk, suçluluk duygusu: örneðin insanlýðýný kaybetmemek için hatýrladýðý hiçbir þeyi unutmak istemeyen bir hastanýn tuttuðu anormal yas). Travma sýrasýnda hasta, kendisini aþýrý bir cezalandýrma gibi yaþadýðý bu saldýrý ya da bu eski ölüm arzusunun vahþice ve alýþýlagelmedik bir þekilde gerçekleþmesi olgusu içerisine sabitliyor. Bunu yaparken de gerçekle arasýnda kalmasý gereken baðý kaybediyor. Bu bað kaybolduðunda ise, varolma, paylaþma ve hatta konuþabilme þansýný da tamamýyla yitiriyor.

Benle bu hastalar arasýnda nasýl bir iliþki vardý?

Benim hastalarýmla olan iliþkim, dolayýsýyla onlara karþý olan tutumum, yalnýzca salt “tedavi etmeye” yönelik bir tutum deðildi; ayný zamanda onlarla “tedavi etme” kelimesinin anlamýný da geniþleten sosyal, insani ve duygusal bir iliþkim vardý ve elde edilecek baþarý ya da baþarýsýzlýk iliþkinin bütün bu boyutlarýna baðlýydý. Zira icra ettiðimiz mesleðin ne olduðunu burada anlatýrken sadece mesleðin içerisinde yer alan týbbi, psikiyatrik veya psikoterapik uygulamalar ve teorik bilgilerden hareketle bunu yapmýyoruz; ayný zamanda, örneðin yaþam þartlarý gibi iliþki içerisinde her an dikkate alýnmasý gereken ve meslek dýþý unsurlardan da söz etmemiz gerekiyor. Hastanýzla görüþürken, kurþun seslerini veya zýrhlý araçlardan gelen ve ofisinizin sessizliðini bozan sirenleri hastanýzla birlikte duyduðunuzda ne yapmanýz gerektiðini bilmeniz veya bu tür olaylara karþý kendi tepkilerinizi tanýmanýz gerekiyor.

Ýþte çalýþma þartlarým:

Öncelikle mesleki açýdan...

Hastanede ve þehirdeki tek psikiyatr bendim. Hem poliklinikteki muayenelerden hem de psikiyatri servisinden sorumluydum. Görev yaptýðým süre boyunca otuz kadar hastayý hastaneye yatýrdým. Bir günde muayene ettiðim hasta sayýsý deðiþiyordu ( en az 3, en fazla 52); ancak þunu söyleyebilirm ki günde ortalama 12 hastaya bakýyordum. Örneðin bir sayý vermem gerekirse, bu iki aylýk görev sürem boyunca poliklinikte yaklaþýk 400 hastaya baktým. Muayeneler genellikle sabah saat 9’da baþlýyordu; ancak yine de bu saatlerin de deðiþiklik gösterdiðini söyleyebilirim; çünkü, muayene saati, herbir askeri birlikte bulunan hastalarýn grup halinde hastaneye intikal etme saatlerine baðlýydý ve bu hastalar hastaneye getirilirken, yollardaki güvenlik sorunu nedeniyle, silahlý baþka bir birlik tarafýndan korunuyordu. Yine ayný sebepten, muayeneleri öðleden sonra saat 3’ten önce bitirmem gerekiyordu ki herbir grup birliðine vaktinde katýlabilsin.

Bir sabah bir de akþam olmak üzere günde iki kez servise çýkýyordum. Bu kýsa kontroller sýrasýnda, her bir hastanýn saðlýk durumuna, genel görünüþüne ve insanlarla kurduðu diyaloða kýsaca göz atýyordum. Kiþiye özel görüþmeler, zaman azlýðý nedeniyle, yalnýzca destek ihtiyacý duyan hastalara yönelik olarak yapýlýyordu.

Tek bir hemþire vardý ve hem serviste hem de poliklinikteki tüm iþlerden sorumlu olmasýnýn yanýsýra, oldukça genç ve deneyimsizdi.

... Ve kiþisel açýdan!

Moral yönünden iniþ ve çýkýþlarla dolu bir dönem geçirdim. Peki neden? Þimdi oradanbirkaç ay uzak kalýnca görüyorum ki aslýnda tek bir cevabý var bu sorunun: dört yýl kadar uzak kaldýktan sonra gerçekten ülkemin sosyo-ekonomik ve siyasi gerçeðini keþfetme ve hissetme fýrsatýný yakaladým. Ne olursa olsun oradaydým ve durumla baþa çýkabilmek için elimden gelenin en iyisini yapmam gerekiyordu! Bütün bu vakalara ek olarak travmatik nevrozlu baþka üç vakayý daha hastaneye yatýrmak suretiyle inceledim. Bu vakalarýn tamamýný hastaneye yatýrmam gerçekten gerekiyordu ve önemliydi; bunun nedeni benim bu klinik konuya kiþisel ilgi duymam deðil, hastalýkta görülen “tekrar” olgusuna eþlik eden anksiyöz-depresif belirtilerdi. “Eþlik etme” terimi belki de doðru bir terim deðil. Zira sýklýkla, öncelikle bu “tekrar” olgusu üzerinde düþünmem, daha sonra da bu belirtilerden hareketle “tekrar” unsurunun bulunup bulunmadýðýný araþtýrmam gerekiyordu. Bu durum da beni kolayca bir depresyon teþhisi koymaya doðru yönlendiriyordu ve çoðunlukla bu doðru bir teþhisti. Ancak sorun, kullanýlan tedavi edici yöntemlere karþý gösterilen direnç olarak ortaya çýkýyordu ve bu direnç, özellikle ben ayný rüyalarýn tekrar tekrar görülmesi veya hastanýn travmadan kaynaklanan içine kapanýklýk ve derin düþüncelere dalma hali üzerine eðilmeden yalnýzca bu depresif görüntü olgusuna odaklandýðýmda görülüyordu. Teorik açýdan bakýldýðýnda, günümüzde, travmatik nevroz ve depresyon arasýnda olduðu söylenen benzerlik ve yakýn iliþki, yalnýzca hipotezlerden ibaret. Ancak pratikte, bu iki klinik tablo arasýndaki meydana gelen pozitif etkileþim nedeniyle kýsýr bir döngünün oluþmaya baþladýðýný görüyoruz.

Dolayýsýyla her iki tablo üzerine ayrý ayrý eðilerek bu kýsýr döngüyü ortadan kaldýrmak gerekiyordu: elimin altýnda bulunan bazý ilaçlarý kullanarak anksiyöz-depresif sendromu tedavi etmek ve eðer mümkünse bir psikoterapik iliþki çerçevesinde hastayý saplanýp kaldýðý travmadan kurtarmak.

Ýlaç olarak, Anafranil ve Laroxyl gibi anti-depresant ilaçlara sahiptim (Comme médicaments, je disposais comme anti-dépresseur de l’Anafranil et du Laroxyl (ancak, ilk baþlarda ortaya çýkan bilanço benim bu ilaçlarý Türk meslektaþlarýmdan istememi zora sokuyordu ve zaten meslektaþlarýmdan biri de bana daha en baþta nazikçe fazla talepkar olduðumu söylemiþti; ben o an mesajý aldým ve bu konuda ýsrar etmekten vazgeçtim); ayrýca, benim kendi giriþimimle biraz daha batýda kalan baþka bir þehirdeki eczanelerden temin ettiðim Prozac da mevcuttu. Yatýþtýrýcýlar konusunda daha þanssýz olduðumu söyleyebilirim; elimde yalnýzca Valium ve Largactil vardý. Dolayýsýyla bu ilaçlarý hem anksiyolitik hem de hipnotik ilaçlar olarak kullanýyordum. Bu son saydýðým ilaçlarýn kullanýlmasý tabi ki bir ön kural deðildi; ancak, sýklýkla hastanýn isteði üzerine bu ilaçlar klinik þartlara sürekli olarak adapte ediliyordu. Bu özel deneyimden hareketle, bana göre önemli olan iki noktanýn altýný çizmek istiyorum. Birincisi, burada, Fransa’da elimizin altýnda bulunan ve askerlik görevimi yaptýðým bölgedekilerle karþýlaþtýrýlamayacak kadar çok çeþidi bulunan ilaçlara raðmen, orada elde ettiðim sonuçlarla burda elde ettiðimiz sonuçlar arasýnda o kadar da büyük bir fark yok. Ýkincisi ise hastalar tarafýndan bu söz konusu ilaçlarýn aþýrý kullanýlmamasý ve her seferinde daha yüksek bir doz talebinde bulunulmamasý. Tabi ki farmakolojinin bizim uygulamalarýmýza verdiði destek ve yaptýðý yardýmý da unutmamak gerekiyor; yine de kendime þunu soruyorum: doktor ya da hasta olarak, ilaç kullanýmý alýþkanlýklarý konusunda “tüketim toplumu” olgusundan ne kadar nasibimizi aldýk?

Psikoterapik açýdan.

Az önce size hastalarýmla aramda zorunlu olarak genel ve oldukça geniþ bir iliþki bulunduðunu söyledim. Bu gerçekten zorunluydu; çünkü ben doktor olarak, onlar da hasta olarak ayný çatý altýnda birlikte yaþýyorduk. Ancak, günde 24 saat salt bir doktor olarak etrafta dolaþamazdým. Zira hastane, ayný zamanda benim yaþadýðým, yemek yediðim, uyuduðum, güldüðüm, tartýþtýðým, müzik dinlediðim, sinirlendiðim, kapýsýnýn önüne oturup gece yýldýzlarý seyrettiðim bir yerdi. Hastalarla birlikte bizin diðer dünyaya baðlayan ayný ve tek telefon klübesinin önünde sýraya giriyordum... Orduda yasak olmasýna raðmen bazen geceleri raký içiyordum ve beni gece acilden çaðýrdýklarýnda yine bu ayný hastanede raký kokan nefesimle bu hastalarýmdan bazýlarýyla karþýlaþýyordum. Ve iþte size bahsetmek istediðim ve belki de bu iliþkinin yapýsýnda bulunan en önemli ayrýntý: Onlara kendimi sadece basit, onlar gibi bir insan olarak sunmakla kalmayýp, kendini bu savaþ makinasýnýn yasaklarýnýn mümkün olduðunca dýþýnda tutmaya çalýþan bir birey olarak da tanýtýyordum; hem de bu makinanýn ideolojik söylemleri, kurallarý ve kendine has yasalarý, askeri selamlamalarý, emirleri, hiyerarþisi ile hastanede bile var olmasýna raðmen...

Örneðin bir ortopedi koðuþunda yatmakta olan hastalar, bütün çektikleri aðrýlar ve pansumanlarýna raðmen beni koðuþun kapýsýnda görür görmez, üslerine saygý göstermek için yataklarýnda doðrulmaya çalýþtýlar ve buna çok þaþýrmýþtým. Zira, onlarý ameliyat eden operatör subay geldiðinde bu þekilde davranýyorlardý ve o subay da kadrolu bir ordu mensubu olduðundan buna alýþkýndý ve bunu bekliyordu. Ben bir ordu mendubu deðildim. Her seferinde bunu onlara söylüyordum. Ýlk baþlarda, kiþisel nedenlerden bunu yapýyordum; daha sonra da gündelik hayat içerisinde geliþen bu sýradan iliþkiyi daha kolay ve çekici hale getirmek için . Öünkü bu iliþki sayesinde kelimeler yeniden vücut buluyor ve her þeyden konuþur hale geliyorduk; telefon arýzalarý, televizyonda yayýnlanan önemli bir maç, siyaset... Mesela, içlerinden biri bana balýkçýlýðýn kaidelerini, diðeri ise Arap müziðinin özelliklerini anlatýyor ve onun görüþünü ve belki de zevkini paylaþabilmem için bana müzik kasetleri veriyordu... Ancak bu yakýn iliþkinin de sýradan hale gelmek suretiyle salt tedavi amaçlý doktor-hasta iliþkisinden uzaklaþma riski vardý; ancak, bu noktada, benim týbbi yeteneklerim devreye giriyor ve hastalarla arama tedavi amaçlý bir mesafe koymama, bu sayede de onlarý travmayý yaþadýklarý ana dönme konusunda zorlamaya ve teþvik etmeye olanak saðlýyordu...

Bu sayede, paylaþtýðýmýz gündelik hayatýmýz sayesinde, yavaþça ve sakince, onlarýn yaþadýklarý o korkunç ve önemli travma anýný da paylaþabilme imkaný doðuyordu...

Hasta bu sözlü tekrarlarla ihtiyaç duyuyordu; çünkü, baþka bir “saldýrgana/ölü bir saldýrgana” sabitlediði kendi kafasýnda yarattýðý hayali yalnýzlýk içerisinde beni üçüncü bir þahýs olarak kabul etmesi için bu gerekliydi. Ayný zamanda, yaþadýklarý konusunda söylenmeyen þeyleri bir bir anlatýp bitirebilmesine yardýmcý olacak doðru kelimeleri bulmasý gerekiyordu. Bu tekrarlar konusundaki ayný ihtiyacý ben de hissediyordum; bunun nedeni de sadece oturup gözlem yapan bir insan olmaktan ve içerisinde bulunduðum ve aþýrý derecede empati yaptýðým konumdan kurtulmak veya hastayý dinleyip anlama ve ona hak verme konusunda aceleci davranmaktan sakýnabilmekti.

Ýþte bu temelden hareketle hastayý destekleyebildim; bunu yaparken de genellikle hastanýn “ben” olgusunun kýrýlganlýðý yüzünden ortaya çýkabilecek aceleci ve riskli yorumlarý engelleyebildim. Buna karþýn, aytýntýlarý da her seferinde dramatik özelliklerinden arýndýrmaya çalýþtým. Örneðin, “cam gibi olmuþ gözler”. Yaptýðým bir görüþmenin sonunda, gülümseyerek hastama “camla ilgili bir fobimi” anlattým; bunu dinleyince o da gülümsedi... Çatýþmada yaralanýp “acý içerisinde yardým isteyen” askerler, aklýndan çýkaramayan hastamla görüþürken de, ona “ne yani, yaralananlarýn þarký söylemesini mi bekliyordun!” diye sordum. Bendne böyle bir þey duymak baþlarda hastanýn þaþýrmasýna neden oldu belki de; ama daha sonra gerçeðin bu olduðunu da anladý...

Size yorumlarý engellediðimi anlatmýþtým... Ancak yine de sizce de herbir davranýþ, herbir söz ya da tutum, ister bilinçli olsun ister olmasýn, yorumlara sebebiyet vermiyor mu?

Bununla ilgili bir örnek verecek olursam, size burada söz ettiðim birinci vakayý ele alalým. Hastaneye yattýðý ilk gün, bana resim yapma hobisinden bahsetti. Görüþme sonunda, ona eðer isterse hastanede kaldýðý süre boyunca bu hobisine devam edebileceðini söyledim. Üç gün sonra, bana hastanede yaptýðý ilk resmi gösterdi. Hastaneden çýkana kadar da dört resim daha yaptý. Ýlk resmi görünce ister istemez bir yorum yaptým; resmin neredeyse tamamý koyu renge boyanmýþtý; sadece ortasýnda küçük aydýnlýk bir nokta vardý ve bu nokta sanki bir maðaranýn içerisine yerleþtirilmiþ gibi duruyordu... içerisine kapanýp kalýnmýþ izlenimi veren ve içinden çýkýp kurtulma konusunda istekli miyiz yoksa deðil miyiz belli olmayan bir maðara... Diðerlerini sakladýðým gibi bu resmi de ofisimde sakladým.

Yaptýðý diðer resimlerde hýzlý bir deðiþim olduðunu gözlemlemek mümkündü. Renk seçiminde siyah-gri renklerden mavi-siyaha, kahverengi-sarýya doðru bir deðiþim söz konusuydu ve konular açýsýndan da farklýlýk vardý. Ýkinci resimde, örneðin, çoktan maðaradan dýþarý çýkýlmýþtý ve zor olsa da uzaklarda daðlar olduðu fark edilebiliyordu ve ön planda da rüzgardan dolayý yýkýlmýþ aðaçlar vardý. Hastanýn hastanedne ayrýlmadan bir gün önce yaðtýðý son resim, ilk resme tamamýyla zýt bir resimdi. Dalgalarýyla, kuþlarýyla ve gemisiyle bir deniz resmedilmiþti. Bütün resimde sakinlik ve dinginlik hakimdi.

Bu koþullar altýnda ve oldukça bilindik olan bu tür tedavi edici bir yaklaþýmla yine de tatmin edici sonuçlar alabildim. Hastalar, hastaneden ayrýlýrken, açýk ve seçik bir þekilde daha az acý çekiyorlardý ve sýkýntýlarýnda gözle görülür bir azalma vardý. Depresyone sebebiyet veren unsurlar da tamamen ya da neredeyse tamamen ortadan kalkmýþtý. Sürekli olarak ayný konuyu düþünmelerine neden olan dalýp gitmelerde de azalma meydana gelmiþti. Bu gerileme, günlük iþlevlerin ve alýþkanlýklarýn yeniden kazanýlmasýný da beraberinde getirdi. Hafiflemesine ve sýklýðýnýn azalmasýna raðmen, yalnýzca rüyalar direnç gösteriyordu.

Tek büyük baþarýsýzlýk, çok önemli bir konudan dolayý diðer hastalardan farklýlýk gösteren bir hastanýn tedavisinde yaþandý. Bana göre, bu önemli konu, hastanýn içerisinde yaþadýðý çatýþmayý da daha vahim bir hale getiriyordu. Travmatik nevroza sahip hastalar içerisindeki tek Kürt hastaydý. Ona göre, günlük travmayla travmanýn ortaya çýkmasýna sebebiyet veren kiþisel deneyimi arasýnda doðrudan bir iliþki vardý. Onu gördüðümde, zaten iki aydan beri hava deðiþimi iznindeydi. Ülkenin güneyindeki bir Kolordu’da görev yapan bu hasta, hava deðiþim iznini kendi köyünde, ailesinin yanýnda geçirmek için bölgeye gelmiþti. Ýçine kapanýklýðý ve çekingenliði nedeniyle, onunla aramda yukarýda anlattýðým gibi bir iliþki kurmam mümkün olamadý. Yaklaþýk yirmi günlük bir sürenin sonunda, evine dönmek için benden ona izin vermemi istedi. Hava deðiþim iznini iki ay daha uzatýp ona bu izni verdim. Askerliðimi bitirmeme on gün kadar bir süre kaldýðý için de, ona daha sonrasý için baþka bir randevu daha vermedim. Ýlginç olan þudur ki, ayný çekingen ve içine kapanýk tavrýyla kendiliðinden beni iki kez görmeye geldi ve bana köyünden taze yumurta ve fýrýndan yeni çýkmýþ ekmek getirdi. Yaptýðý ziyaretlerin anlamý üzerinde biraz düþünmek lazým sanýrým!

Ve sadece psikolojik açýdan deðil, sosyal, tarihi ve siyasi açýlardan da bunu ele almak gerekiyor...